Fragment pochodzi z wprowadzenia do Westminsterskiego wyznania wiary oraz Małego i dużego katechizmu westminsterskiego
Historia chrześcijaństwa podążała nieraz nieoczywistymi drogami.
Do ironii dziejów należy bez wątpienia zaliczyć to, że Westminsterskie wyznanie wiary, które zostało przygotowane przez zgromadzenie angielskich duchownych na zlecenie angielskiego parlamentu, nigdy nie stało się oficjalną konfesją Kościoła Anglii: Westminsterskie wyznanie wiary nigdy nie wypełniło zatem funkcji, którą zaplanowali dla niego jego autorzy, a jednak konfesja ta odegrała znaczną rolę w myśli reformowanej i do dziś pozostaje ważnym punktem odniesienia dla wielu chrześcijan na całym świecie. Wyznanie to zostało przyjęte jako oficjalne wyznanie wiary przez Kościoły prezbiteriańskie w Szkocji, Ameryce oraz z czasem wielu innych krajach. Stało się też podstawą wyznania wiary kongregacjonalistów, mianowicie Deklaracji z Savoy (1658) oraz Drugiej londyńskiej konfesji baptystycznej (1689). Można zatem powiedzieć bez odrobiny przesady, że jest to wyznanie wiary o znaczeniu międzynarodowym i międzykonfesyjnym.
Droga do reformacji w Anglii
Jednocześnie, żeby należycie zrozumieć historię powstania Westminsterskiego wyznania wiary oraz dołączonych do niego Dużego i Małego katechizmu westminsterskiego, należy je umiejscowić w kontekście angielskiej reformacji. Za jej początek można uznać przyjęcie przez parlament angielski Aktu supremacji (1534), który ogłosił króla Henryka VIII głową Kościoła Anglii i tym samym uniezależnił angielski Kościół od papiestwa. Panowanie Edwarda VI (1547-1553) przyniosło reformy teologii i liturgii Kościoła Anglii, które nadały mu wyraźnie protetancki charakter. Używane do tego czasu lokalne ryty liturgiczne w języku łacińskim zostały zastąpione przez Modlitewnik powszechny. Kościoły zostały oczyszczone z obrazów, wprowadzono komunię pod dwiema posraciami, zakazano procesji oraz odmawiania różańca. Znani kontynentalni reformatorzy otrzymali strategiczne posady w Anglii – Martin Bucer został profesorem teologii w Cambridge, jego współpracownik Pietro Martire Vermigli w Oksfordzie, a polak, Jan Łaski, został superintendentem Kościołów dla cudzoziemców uciekających przed prześladowaniami.
Kres reformom Edwarda VI położyła jego przedwczesna śmierć w 1553 r. Panowanie po nim objęła jego przyrodnia siostra Maria I Tudor (1553-1558), która była katoliczką, dążyła do powrotu Kościoła Anglii do wspólnoty z papieżem. Za jej panowania reformy Edwarda VI zostały odwrócone, a wielu protestanckich duchownych – straconych, w tym arcybiskup Canterbury Thomas Cranmer oraz biskupi Hugh Latimer i Nicholas Ridley. Panowanie Marii Tudor nie trwało jednak długo i również zakończyło się jej przedwczesną śmiercią. Rządy po niej objęła królowa Elżbieta I (1558-1603), która powróciła do umiarkowanie protestanckiego kierunku reform Edwarda VI.
Ku wojnie domowej
Kościół Anglii u progu XVII wieku był zatem zreformowany na wzór Kościołów protestanckich w Szwajcarii, ale zachował urząd biskupi i strój liturgiczny duchownych.Akt o ujednoliceniu (1558) zobowiązywał też wszystkich księży do odprawiania nabożeństw zgodnie z liturgią Modlitewnika powszechnego. Narzucona odgórnie liturgia oraz obowiązek używania strojów liturgicznych wzbudzały sprzeciw zwolenników głębszych reform w duchu kalwińskim. Napięcie pomiędzy hierarchią Kościoła Anglii a zwolennikami dalszych reform – znanymi szerzej jako purytanie – narastało w XVII wieku i ostatecznie stało się zarzewiem dla wojny domowej. Elżbieta I umarła bezdzietnie a tron przeszedł w ręce szkockiej dynastii Stuartów, najpierw Jakuba I (1603-1625), a potem jego syna Karola I (1625-1649).
Polityka religijna Karola I przyniosła dalszą eskalację napięcia. Król Karol I przyznał wysokie stanowiska duchownym, którzy byli związani z nurtem wysoko-kościelnym, opowiadającym się za utrzymaniem elżbietańskiego status quo oraz zwalczającym purytanów. Karol I usiłował też narzucić angielski modlitewnik oraz władzę biskupów Kościołowi Szkocji, który został wcześniej zreformowany w duchu kalwińskim. Działania Karola I doprowadziły do powstania przeciwko jego władzy w Szkocji. W 1640 r. Karol I zwołał parlament angielski, żeby uchwalić podatki na sfinansowanie wojny. Parlament jednak nie tylko nie uchwalił żadnych podatków, ale wydał edykt znoszący władzę biskupów w Kościele Anglii oraz ograniczył władzę królewską. Narastający konflikt między królem a parlamentem doprowadził ostatecznie do wojny domowej (1642-1646) i stracenia Karola I (1649).
Zgromadzenie Westminsterskie
Jednym z działań, których podjął się parlament, była odnowa Kościoła Anglii na wzór Kościołów reformowanych na kontynencie. W tym celu w 1643 roku powołano Zgromadzenie Westminsterskie. Należy podkreślić, że Zgromadzenie Westminsterskie nie było organem kościelnym, lecz komitetem doradczym parlamentu angielskiego. Nie posiadało też żadnej samodzelnej władzy – zostało powołane, by doradzać parlamentowi w sprawach religii. Ze względu na to, że parlament zniósł dotychczasową władzę biskupią, do obowiązków Zgromadzenia należało między innymi egzaminowanie na duchownych oraz dokonywanie ordynacji. W pierwszym okresie swoich prac Zgromadzenie zajmowowało się także rewizją dotychczasowej podstawy doktrynalnej Kościoła Anglii – 39 artykułów religii.
W skład Zgromadzenia Westminsterskiego weszło 119 delegatów, w tym po dwóch pastorów reprezentujących każde hrabstwo Anglii, dwóch reprezentujących Wyspy Normandzkie, po jednym na każde hrabstwo Walii, po dwóch z Oksfordu i Cambridge oraz czterech z Londynu. Dodatkowo w Zgromadzeniu zasiadało dwudziestu przedstawicieli Izby Gmin i dziesięciu przedstawicieli Izby Lordów. Należy podkreślić, że delegacji reprezentowali różnorodne stanowiska teologiczne. Większość z nich była umiarkowanymi prezbiterianami (zwolennikami zarządzania Kościołem przez prezbiterów), jednak byli wśród nich także kongregacjonaliści (zwolennicy niezależności parafii zarządzanych przez samych wiernych) oraz erastianie (zwolennicy zwierzchności państwa nad Kościołem). Pośród delegatów nie brakowało uczonych teologów takich jak William Twisse, John Arrowsmith, Anthony Tuckney i Joshua Hoyle. Wśród nich byli także wybitni znawcy języków biblijnych (John Lightfoot, Thomas Coleman, John Selden i Thomas Gataker( oraz znani kaznodzieje (William Gouge, Thomas Goodwin, Jeremiah Burroughs).
Dzieło zgromadzenia
Momentem przełomowym w pracy Zgromadzenia Westminsterskiego było przystąpienie przez parlament Anglii do przymierza ze Szkocją 25 września 1643 r. Dotyczczasowy mandat Zgromadzenia przewidywał doradzanie parlamentowi w kwestii reformy Kościoła Anglii, teraz jednak otrzymało ono ambitniejszy cel przygotowania dokumentów określających ustrój oraz doktrynę zjednoczonego Kościoła w Anglii, Szkocji i Irlandii.
Dokumenty przygotowane przez zgromadzenie Westminsterskie określamy zbiorczo mianem Standardów westminsterskich. Oprócz Westminsterskiego wyznania wiary oraz dwóch katechizmów, Zgromadzenie przygotowało także zalecenia dla publicznych nabożeństw (ang. The Directory of Public Worship) oraz Formę prezbiterialnego zarządzania Kościołem (ang. The Form of Presbyterial Church Government).
Dokumenty przygotowane przez Zgromadzenie Westminsterskie nigdy nie zostały jednak wprowadzone w życie w Anglii. Parlament wygrał wprawdzie wojnę z królem Karolem I, jednak wkrótce sam padł ofiarą zwycięskiej armii, a jej dowódca Oliver Cromwell obwołał się lordem protektorem (1653-1658). Wśród parlamentarzystów przeważali umiarkowani prezbiterianie, jednak Cromwell i większość jego żołnierzy byli kongregacjonalistami. Po śmierci Cromwella doszło do restauracji Stuartów i rządy objął Karol II (1660-1685), który przywrócił władzę biskupią i Modlitewnik powszechny.
Dalsze dzieje Standardów westminsterskich
Chociaż Standardy westminsterskie nigdy nie weszły w życie w Kościele Anglii, to stały się podstawą doktrynalną prezbiteriańskiego Kościoła Szkocji. Wraz z prezbiteriańskimi kolonistami również dotarły do Ameryki, gdzie stały się księgami konfesyjnymi nowo powstałych Kościołów. Na gruncie amerykańskim doszło do istotnych rewizji konfesji. Uniezależnienie się kolonii od korony brytyjskiej w 1783 r. zrodziło pytania o relację między państwem a Kościołem. Westminsterskie wyznanie wiary zakładało itnienie Kościoła państwowego, którego nie było w nowo powstałych Stanach Zjednoczonych. W 1788 r. prezbiteriański Synod Nowego Jorku i Filadelfii dokonał więc rewizji standardów, w której zmieniono fragmenty zakładające podporządkowanie Kościoła państwu, tak żeby odpowiadały one realiom rozdziału Kościoła i państwa. Kolejna większa rewizja miała miejsce w 1903 r., kiedy Kościół Prezbiteriański USA (ang. Presbyterian Church USA) dodał dwa rozdziały (O Duchu Świętym oraz O miłości Bożej i misjach) i dokonał drobniejszych zmian, m.in łagodząc wydźwięk doktryny predestynacji. Część konserwaywnych Kościołów, które oddzieliły się w XX w. od Kościoła Prezbiteriańskiego USA, odrzuciła poprawki z 1903 r.
Znaczenie Standardów dzisiaj
Standardy westminsterskie są ważnymi tekstami na wielu płaszczyznach. Przede wszystkim są to dokumenty konfesyjne, które są księgami wyznaniowymi Kościołów prezbiteriańskich – w tym także Kościoła Ewangelicko-Prezbiteriańskiego w Polsce. Standardy westminsterskie należy też czytać jako ważne teksty źródłowe dające nam wgląd w konsensus teologów reformowanych w formatywnym dla tej tradycji XVII w. Zgromadzenie dokładało starań, żeby przygotowane przez nie wyznanie wiary nie było wyrazem ekscentrycznych tendencji angielskich teologów, ale reprezentowały poglądy szeroko przyjęte w Kościołach ewangelicko-reformowanych. Podczas swojej pracy zgromadzenie wielokrotnie konsultowało się z teologami na kontynencie oraz odwoływało się do teologii historycznej. Powstałe w ten sposób teksty są świadectwem ,,katolickiego” wymiaru myśli reformowanej. Nie znaczy to oczywiście, że nie są w jakiejś mierze produktem swoich czasów wraz ze specyficznymi dla nich ideami i rozłożeniem akcentów. Jednak sam fakt, że te dokumenty po dziś dzień są punktem odniesienia dla wielu chrześcijan, dowodzi ich nieprzemijającej wartości. Wreszcie lektura Standardów westminsterskich jest niewątpliwie źódłem duchowego złbudoania i pokrzepienia oraz pomocą w wypełnieniu najważniejszego celu człowieka, którym zgodnie z Małym katechizmem jest ,,uwielbienie Boga i radowanie się nim na wieki”.