Okrutny tyran czy sprawiedliwy sędzia?
To, co powiedzieliśmy, wystarczy ludziom skromnym i bogobojnym, pamiętającym, że są tylko ludźmi. Ale ponieważ dookoła mamy śmiertelników, którzy wciąż ujadają i plują bluźnierstwami, musimy im wszystkim odpowiedzieć. Ci głupi ludzie gardłują przeciwko Bogu, jak gdyby stawiali go w stan oskarżenia.
Pytają przede wszystkim, dlaczego Pan Bóg gniewa się na tych, których stworzył, chociaż Go do tego niczym nie sprowokowali. Niszczyć bowiem i doprowadzać do zguby wedle własnego upodobania przystoi raczej okrutnemu tyranowi aniżeli sprawiedliwemu sędziemu. Wydaje im się, że ludzie mają dobry powód, by uskarżać się na Boga, jeśli kieruje się On tylko własną chęcią, skazując ich na wieczną śmierć, na którą sami nie zasłużyli.
Jeżeli takie myśli kiedykolwiek przyjdą do głowy wierzącym, znajdą dobry sposób na ich odrzucenie, jeśli tylko wezmą pod uwagę, jak wielkim zuchwalstwem jest samo pytanie o powody Bożej woli, która wszak jest i być powinna przyczyną wszystkiego, co się dzieje. Bo gdyby istniał jakikolwiek powód, to musiałby on poprzedzać i warunkować wolę Boga, a rzecz to niewyobrażalna. Wola Boża jest przecież najwyższą regułą sprawiedliwości, gdyż wszystko, czego Bóg pragnie, musi być uznane za sprawiedliwe dlatego, że On tak chce.
A zatem na pytanie, dlaczego Bóg tak postąpił, odpowiedź brzmi: ponieważ tak chciał. Gdyby iść dalej i pytać, dlaczego tak chciał, byłaby to próba wzniesienia się ponad Bożą wolę, co jest niemożliwe. Niechże więc ludzie opanują pustą ciekawość i nie szukają czegoś, co nie istnieje, bo nie znajdą tego, co jest.
Oto zbawienna rada dla rozważających z szacunkiem boskie tajemnice. A z niegodziwcami, którzy otwarcie sprzeniewierzają się Bogu, On sobie poradzi sam. Boży wyrok zmusi ich bez naszej pomocy, by we własnym sumieniu dostrzegli swą niewątpliwą winę. Nie znaczy to, że mówiąc w ten sposób, aprobujemy teologiczne wymysły papistów na temat wszechmocy Boga. Mówią bowiem rzeczy bezbożne, które są nam nienawistne. Nie wyobrażamy sobie Boga bez żadnego prawa, ponieważ jest prawem sam dla siebie.
W istocie, jak mówi Platon, ludziom skłonnym do złych pragnień prawo jest potrzebne. Natomiast Boża wola bez skazy jest najwyższą regułą doskonałości, jest Prawem wszystkich praw. Twierdzimy, że Pan Bóg nie musi się nam spowiadać z niczego, co robi, my zaś nie jesteśmy w stanie tego ocenić własnym rozumem. Dlatego niech przed pokusą liczenia na więcej, niż wypada, chroni nas przestroga psalmisty: ,,Zło uczyniłem na twoich oczach, abyś okazał się sprawiedliwy w swoich słowach i czysty w swoim sądzie” (Ps 51:4).
Tarcza Słowa
Pan Bóg swoich wrogów pokonuje w milczeniu. Ale nam daje do ręki broń w postaci Słowa, abyśmy odpierali ich ataki i bronili Jego świętego Imienia. Toteż jeśli ktoś nas zaatakuje, pytając, czemu Bóg niektórych przeznaczył na potępienie, choć na to nie zasłużyli, bo ich jeszcze nie było, odpowiemy pytaniem: czy Bóg jest cokolwiek winien człowiekowi, żeby miał go oceniać ludzką miarą? Skoro wszyscy jesteśmy skażeni grzechem. Bóg musi nas nienawidzić, lecz nie dlatego że jest okrutnym tyranem, ale dlatego że jest sprawiedliwy. Jeżeli zatem wszyscy ludzie zasługują z natury na wieczne potępienie, to powiedzcie mi, proszę: jakim prawem będąsię uskarżać ci przeznaczeni przez Boga na śmierć?
Choćby wszystkie dzieci Adama chciały podjąć spór ze Stwórcą, oskarżając Jego wieczną opatrzność o przeznaczenie ich jeszcze przed urodzeniem na wieczną zagładę, cóż Mu przeciwstawią, kiedy każe im zrobić rachunek sumienia? Jeśli należą do zepsutej masy, to nic dziwnego, że czeka ich potępienie. Niechże więc nie oskarżają Boga o niesprawiedliwość, kiedy Jego wiecznym wyrokiem są skazani na potępienie, ku któremu wiedzie ich własna natura, co zresztą sami muszą czuć mimo woli.
Z tego widać, jak bardzo przewrotna jest ta skłonność do buntu, kiedy świadomie odrzucają coś, co trzeba zaakceptować: że przyczyna potępienia leży w nich i dlatego w żaden sposób nie mogą się sami rozgrzeszyć. Mógłbym jeszcze sto razy powtarzać, że ich potępienie jest dziełem Boga i sami nie oczyszczą się z winy, ciągle stającej im przed oczami i ciążącej na sumieniu.
,,Człowieku! Kimże ty jesteś…”
Wysuną zaraz następną obiekcję: czy ludzie byli predestynowani Bożym postanowieniem do tego zepsucia, które uważamy za przyczynę ich zguby? Bo jeśli tak, to ich zguba stanowi udział w nieszczęściu, w którym z woli Boga pogrążył się Adam i pociągnął za sobą całe swoje potomstwo. Ale czy w takim razie Bóg nie byłby niesprawiedliwy, drwiąc tak okrutnie ze swoich stworzeń?
Odpowiadając im, przyznaję, że wszystkie dzieci Adama popadły w to nieszczęście z woli Boga i nadal w nim tkwią. Jak mówiłem na początku, trzeba zawsze powracać do tego, czego pragnie Bóg, z przyczyny ukrytej w Nim samym. Ale to nie znaczy, że można oskarżać Boga! Unikniemy tego, słuchając św. Pawła:
,,Człowieku! Kimże ty jesteś, że prowadzisz spór z Bogiem? Czy naczynie gliniane może powiedzieć do tego, kto je ulepił: Dlaczego mnie takim uczyniłeś? Czy garncarz nie ma władzy nad gliną, żeby z tej bryły zrobić jedno naczynie do użytku zaszczytnego, a drugie do niezaszczytnego?” (Rz 9:20-21)
Nasi przeciwnicy zaprzeczą, że bronimy w ten sposób Bożej sprawiedliwości. Powiedzą, że to wybieg stosowany przez tych, którym brak skutecznych argumentów, polegający na prostym stwierdzeniu, że nic się nie oprze mocy Boga, który robi co zechce.
Uważam, że to całkiem co innego. Czy istnieje jakiś pewniejszy i solidniejszy sposób nakłonienia nas do refleksji nad tym, kim jest Bóg? Czy Ten, kto jest Sędzią całej ziemi, może postąpić niesprawiedliwie? Skoro w Jego naturze leży sprawiedliwość, On ją kocha w sposób naturalny, zaś wszelkiej nieprawości nienawidzi.
Dlatego apostoł nie szukał żadnych wybiegów, jak ktoś w sytuacji bez wyjścia. Dał tylko do zrozumienia, że Boża sprawiedliwość stoi zbyt wysoko, aby można ją było przeanalizować ludzką miarą lub pojąć słabym ludzkim intelektem. Apostoł w istocie przyznaje, że wyroki Boga mają głębię zdolną pochłonąć rozum każdego człowieka, który chciałby je przeniknąć. Ale czy nie jest czymś niedorzecznym stawianie Bożym wyrokom warunku, że jeśli nie możemy ich zrozumieć, to wolno nam je krytykować?
Jest na ten temat godna uwagi sentencja Salomona, którą niewielu ludzi rozumie: ,,Wielki Bóg stworzył wszystko i odpłaca głupiemu, odpłaca również przestępcom” (Prz 26:10). Przebija przez nią podziw dla wielkości Boga i zdziwienie, że postanowił ukarać głupców i przestępców, choć sam ich wykluczył z udziału w Jego Duchu. Ludźmi istotnie kieruje jakieś niepohamowane pragnienie wtłoczenie w ciasny umysł tego, co niepojęte i nieskończone.
Święty Paweł nadaje imię wybranych aniołom, którzy zachowali swą nieskazitelność (1Tm 5:21). Lecz o ile ich wytrwałość wynikała z Bożego upodobania, o tyle diabelski bunt dowodzi Bożego przyzwolenia. Tu nie można dostrzec innej przyczyny niż potępienie, ukryte w tajemnym postanowieniu Boga.
,,Boże sądy są jak wielka przepaść”
Niechby teraz jakiś manichejczyk, uczeń Celestiusza czy inny heretyk próbował uwłaczać Bożej opatrzności, a odpowiem mu wraz ze św. Pawłem, że wcale nie trzeba jej bronić, ponieważ znacznie przerasta ona nasz intelekt. Przecież byłby to absurd! Czy wyobrażają sobie, że moc Boga jest tak niewielka, iż musi się ograniczać tylko do tego, co nasz rozum będzie w stanie pojąć? Myślę tak samo jak św. Augustyn, że Bóg stworzył niektórych z przeznaczeniem na wieczne potępienie, a zrobił to, ponieważ tak chciał. Dlaczego tak chciał? Nie do nas należy szukanie odpowiedzi, bo nie potrafimy jej zrozumieć. Nie przystoi także debata o tym, czy wola Boga jest sprawiedliwa, czy też nie. Wypowiadając się bowiem na ten temat, dotykamy niepodważalnej reguły sprawiedliwości. Jakże można dopuszczać myśl o nieprawości tam, gdzie sprawiedliwość widać jak na dłoni?
Nie wstydźmy się więc zamykać ust niegodziwcom, na sposób św. Pawła, ilekroć ośmielą się ujadać. A kimże wy jesteście, nędznicy, którzy oskarżacie Boga tylko dlatego, że nie dostosował wielkości swoich dzieł do waszej ignorancji? Czyżby to, co czyni, było niegodziwe, bo jest przed wami ukryte? Powinniście znać z doświadczenia niezmierną głębię Jego wyroków. Przecież wiecie, że Boże sądy są jak wielka przepaść (Ps 36:6). Więc pomyślcie o swojej małości i zastanówcie się, czy możecie zrozumieć to, co Bóg postanowił w sobie. Co wam da pogrążanie się z pustej ciekawości w tej otchłani, o której sam rozum mówi, że doprowadzi was do zguby? Dlaczego to, co napisano o niepojętej mądrości i o straszliwej mocy Boga w Księdze Hioba i u wszystkich proroków, nie napawa was dostatecznym przerażeniem?
Jeśli wasze umysły jeszcze się buntują i stawiają pytania, przyjmijcie rady św. Augustyna: Człowieku, oczekujesz ode mnie odpowiedzi? Lecz ja także jestem człowiekiem, więc lepiej posłuchajmy obaj tego, który mówi:
O człowieku! Kim jesteś? Ignorancja z wiarą jest lepsza, niż zuchwała wiedza. Szukając zasług, znajdziesz karę. O wielka tajemnico! Piotr się wyparł Jezusa Chrystusa, a zbój w Niego wierzy. O wielkości! Szukasz przyczyny? Mnie zadziwia wielkość. Argumentuj do woli, ja będę podziwiał. Dyskutuj, a ja będę wierzył. Widzę wielkość, ale nie docieram do głębi. Paweł odnalazł spokój w podziwie. Mówi, że niezbadane są wyroki Boże, a ty chcesz za nimi podążać! (Rz 11:33)
Dalszy dyskurs nie zda się na nic, bo i tak nie powstrzyma ich zapału. Pan Bóg zresztą nie potrzebuje innej obrony niż ta, którą sam ustanowił przez swego Ducha, przemawiającego ustami św. Pawła. A w dodatku grozi nam, że nie mówiąc po Bożemu, oduczymy się mówić jak należy.
