Tekst powstał w ramach „Miesiąca Reformacji 2026”, akcji promocyjnej Wydawnictwa MW, która ma na celu popularyzację reformacyjnej teologii i duchowości. Więcej informacji znajdziesz pod adresem: https://miesiacreformacji2026.subscribepage.io/
Iwo Gontarz
W czasie tegorocznego „Miesiąca Reformacji” skoncentrowaliśmy się na znaczeniu wyznań wiary, ze szczególnym uwzględnieniem prezbiteriańskiej księgi wyznaniowej, którą jest Westminsterskie wyznanie wiary. Zbliżając się do końca naszej akcji, chcemy przedstawić pokrótce opowieść, którą w teologicznym świecie wykreowała owa konfesja.
Początki
Pod koniec czerwca 1643 roku zwołano Zgromadzenie westminsterskie. Miało ono na celu wesprzeć Parlament w reformie Kościoła Anglii i dokonać rewizji 39 artykułów, które służyły za podstawę doktrynalną Kościoła Anglii[1]. W atmosferze podniosłości i wezwania ludu do modlitwy, 1 lipca William Twisse wygłosił inauguracyjne kazanie, które nie spotkało się z uznaniem i nawet nie zostało spisane dla potomnych. Delikatnie mówiąc, początek prac nie był obiecujący, a na inaugurację przybyła jedynie połowa spośród zaproszonych teologów. Niewielu raczej myślało, że prace Zgromadzenia potrwają aż 10 lat (1643–1653).
Początkowo skupiono się na rewizji 39 artykułów, które stanowiły dotychczasowy fundament doktrynalny Kościoła Anglii. Pracowano nad tym pierwsze cztery miesiące (lipiec–październik). Podczas 73. sesji pracę jednak przerwano (dosłownie) w pół zdania. Gdy Thomas Goodwin odpowiadał Lazarusowi Seamanowi w kwestii „stopni łaski”, posłaniec Parlamentu przyniósł nowy nakaz. Od teraz w życie miano wdrożyć postanowienia Uroczystej Ligi i Przymierza[2]. Dokument ten był istotny w kontekście I angielskiej wojny domowej (1642–1646), gdyż de facto łączył jedną sprawą Sprzymierzonych Szkotów (zwolenników Narodowego Przymierza, ang. National Covenant) z siłami Parlamentu. W Uroczystej Lidze i Przymierzu Parlament zobowiązał się do reformy Kościoła Anglii w duchu prezbiteriańskim. Szerszym celem było wykreowanie ogólnego brytyjskiego Kościoła, a sam dokument wiązał strony szkocką i angielską wspólnym interesem religijnym.
Zaczęto więc prace nad czymś, co trwale miało wpisać się w mozaikę konfesyjnego chrześcijaństwa. Izba Gmin oficjalnie nakazała spisać nowe wyznanie 17 kwietnia 1645 r. Wydanie tego nakazu zostało poprzedzone zniesieniem w styczniu Modlitewnika powszechnego, który zastąpiono Katalogiem kultu publicznego (opracowanym w 1644 r. przez Zgromadzenie westminsterskie). Pierwszym krótkim podsumowaniem nauk dogmatycznych były na tym gruncie Artykuły poznania (ang. Articles of knowledge), sformułowane na sesjach 402–405.
[1] Ku powodom i kontekstowi, zob. wstęp ks. dr. Filipa Sylwestrowicza do zbiorczego wydania dokumentów westminsterskich (dostępne tutaj: https://mwbooks.org/2026/07/01/historia-westminsterskiego-wyznania-wiary-i-katechizmow/). Wszystkie późniejsze cytaty z Westminsterskiego wydania wiary za wersją Wydawnictwa MW (Kraków 2023).
[2] Wyrywkowo można przedstawić program przedstawiony w tym dokumencie: „[Postanawiamy], że będziemy szczerze, prawdziwie i nieustannie, z łaski BOGA, dążyć […] do reformy religii w królestwach Anglii i Irlandii, w zakresie doktryny, kultu, dyscypliny i formy zarządzania Kościołem, zgodnie ze Słowem BOGA i przykładem najlepszych Kościołów reformowanych; oraz podejmiemy trud zbliżenia Kościołów BOGA w tych trzech królestwach do jak najściślejszego związku i jednolitości w religii, konfesji, formie ustroju kościelnego, porządku nabożeństw i katechizacji […]” (The Solemn League and Covenant, w: The Westminster Confession: The Confession of Faith, The Larger and Shorter Catechisms, The Directory for the Public Worship of God With Associated Historical Documents, Edinburgh 2018, s. 528).
Szerszy horyzont teologiczny
Od 4 lipca 1645 roku teolodzy pracowali nad tekstem Wyznania. Od tego momentu poświęcono temu dziełu 275 z 366 sesji plenarnych. Za wzorzec w dużej mierze posłużyły wcześniejsze dokumenty i symbole. Szczególną rolę odegrało Apostolskie wyznanie wiary, które posłużyło jako szkielet doktrynalny Wyznania (poprzez wykorzystanie tradycyjnego podziału na dwanaście artykułów). Wyjaśnia to także brak osobnego rozdziału w Wyznaniu o Duchu Świętym. Jednak o trzeciej osobie Trójcy Świętej mówi się nad wyraz często w kontekście porządku zbawienia (rozdziały 10–18).
Innym ważnym źródłem okazała się Harmonia protestanckich wyznań wiary Kościołów chrześcijańskich i reformowanych (pierwsze wydanie z 1581 r., angielski przekład w 1586 r.). Był to zbiór konfesji z gruntu Europy kontynentalnej (m.in. Druga konfesja helwecka oraz Belgijskie wyznanie wiary, ale także luterańskie Wyznanie augsburskie). Zgromadzenie westminsterskie, wykorzystując Harmonię, nawiązywało do konsensusów doktrynalnych wypracowanych na gruncie europejskim, umieszczając swój projekt w szerszym horyzoncie teologicznym.
Ostatecznie istotnych ustaleń i formuł dostarczyły Artykuły irlandzkie (1615) abpa Jamesa Usshera. Na dokument składają się 104 artykuły ze stwierdzeniami teologicznymi. Mimo iż sięgnięto po wyznania, które miały reprezentować kontekst irlandzki, szkocki (Szkockie wyznanie wiary z 1560 r.) i angielski (39 artykułów), to właśnie irlandzki dokument odegrał z nich największą rolę.
Formuły wykute w ogniu
Podczas tworzenia Westminsterskiego wyznania wiary burzliwie dyskutowano nad konkretnymi artykułami i ich wyrazem. Wiele uwagi poświęcono treści rozdziałów trzeciego (zrządzenia Boże), ósmego (zakres odkupienia), jedenastego (nauka o usprawiedliwieniu), dwudziestego (wolność sumienia) czy dwudziestego czwartego (krytyka traktatów rozwodowych Johna Miltona). Nie starczy czasu, by wejść w te spory szerzej, lecz warto być ich świadomym.
Wystarczyć więc musi jeden, inny jeszcze przykład, którym jest tworzenie rozdziałów 14–16 („O zbawiennej wierze”, „O nawróceniu ku życiu”, „O dobrych uczynkach”). Tych początkowo nie uwzględniono w koncepcyjnym planie konfesji. Ich napisanie zlecono dopiero po dziesięciu miesiącach prac, gdy zasadniczo tekst Wyznania był już gotowy. Było to spowodowane sporem z 1643 r. wokół wiary, nawrócenia i uczynków, który dotyczył chociażby tendencji antynomistycznych, jeszcze przy okazji redakcji 39 artykułów. Inną ciekawostką jest wyodrębnienie nauki o usynowieniu (rozdział 12) z kontekstu nauki o odwiecznych zrządzeniach Boga (rozdział 3), dzięki czemu powstał najkrótszy rozdział Wyznania wiary.
Podczas pisania Westminsterskiego wyznania wiary zderzyło się ze sobą wiele zdań i perspektyw, co przypomina nam o różnorodności w obrębie jednej rodziny wyznaniowej. Celem Wyznania jako takiego nie było zatem wyrugowanie różnic i unifikacja wszystkich teologów i zborów, lecz nadanie prawowiernych ram dyskusji i praktyki. Widać to właśnie w formułowaniu powyższych (i nie tylko) artykułów.
Choć w skład Zgromadzenia westminsterskiego wchodziło wielu świeckich i duchownych teologów, to szczególnie istotne okazało się zaangażowanie 12 delegatów na Zgromadzenie. Byli to Stephen Marshall, Lazarus Seaman, Cornelius Burges, Herbert Palmer, Thomas Goodwin, Charles Herle, Philip Nye, William Gouge, Thomas Temple, Richard Vines, Edmund Calamy oraz Thomas Gataker. Według obliczeń Chada Van Dixhoorna, 55% odniesień do konkretnych postaci w protokołach Zgromadzenia westminsterskiego dotyczy tej dwunastki[1]. Szczególnie istotna dla finalnego kształtu Wyznania była Komisja ds. Sformułowań pod przewodnictwem Anthony’ego Tuckney’a. Wysiłek przewodniczącego i innych członków komisji sprawił, że wiele z niezręcznych i niezbyt zgrabnych sformułowań zostało wygładzonych.
[1] The Minutes and Papers of the Westminster Assembly 1643–1652, t. 1: Introduction, red. C. Van Dixhoorn, D.F. Wright, Oxford 2012, s. 212-213.
Ekspansja Westminsterskiego Wyznania Wiary
Dziejową ironią jest fakt, iż Standardów westminsterskich (Wyznanie, a także Mały i Duży katechizm westminsterski) nie przyjęto na gruncie Kościoła Anglii. Niezwykle sprawnie zaś przyjęto Wyznanie w Kościele Szkocji. Miało to miejsce w 1647 r. Dokument ten przyjęty został przez irlandzkich prezbiterian w 1698 r., a później stał się tekstem wyznaniowym Kościołów na gruncie amerykańskim.
Dogmatyczny „kod” Westminsterskiego wyznania wiary wykroczył poza ramy kontekstualne i konfesyjne. W 1658 roku Deklaracja Sabaudzka, czyli wyznanie angielskich kongregacjonalistów, wykorzystała tekst Westminsterskiego wyznania wiary, zmieniając w nim przede wszystkim artykuł „O Kościele”. Znaczne zmiany można również zauważyć w rozdziale 15. Westminsterskiego wyznania wiary. Dodatkowo usunięto rozdziały 30. i 31., a dodano do całości artykuł „O Ewangelii”.
Podobnym tropem poszli autorzy Drugiej londyńskiej konfesji baptystycznej, która dostosowała matrycę Westminsterskiego wyznania wiary np. do baptystycznej nauki o chrzcie i przymierzu, przyjmując w pewnym stopniu eklezjologiczne stanowisko Deklaracji Sabaudzkiej, rozwijając artykuł w swój oryginalny sposób.
Wraz z przeprawami do Ameryki i walką o niepodległość dostrzeżono sfery, w których Wyznanie wymagało korekty. Jak powiedziano w artykule Po co mi Wyznanie wiary?,konfesje nie są wielkością niezmienną, lecz dynamiczną, poddaną autorytetowi Pisma Świętego. Obrazuje to doskonale przedmowa do Drugiej konfesji helweckiej, która wzywa do krytyki prezentowanego wyznania przez pryzmat Pisma Świętego. Pokrywa się to z jednym z trzech wyróżników reformowanych ksiąg wyznaniowych, na które wskazali Georg Plasger i Matthias Freudenberg, wydawcy Reformierte Bekenntnisschriften. Mowa o „zmienności i dostosowaniu [konfesji] w obliczu konfrontacji z Pismem”. Natomiast sama publikacja wyznania stanowi zaproszenie do jego krytycznej oceny w stosunku do Pisma Świętego[1].
Przykładem zmian w Wyznaniu jest rewizja Synodu Filadelfii i Nowego Jorku z 1788 r. Zmiany dotyczyły przede wszystkim prawnej relacji między państwem a Kościołem. Różnica jest nad wyraz widoczna w rozdziale 23. Wersja oryginalna mówi, że
[władze świeckie] mają władzę i ich powinnością jest nadzorować, aby jedność i pokój były zachowywane w Kościele, aby prawda Boża była utrzymywana w czystości i w pełni, aby wszelkie bluźnierstwa i herezje zostały stłumione.
Natomiast po rewizji z 1788 r. tekst mówi o tym, że
Władze świeckie nie mogą […] nawet w najmniejszym stopniu, wtrącać się do spraw wiary. Jednak powinnością władz świeckich, jako piastunów, jest chronić Kościół naszego wspólnego Pana, bez wywyższania którejkolwiek denominacji chrześcijańskiej nad pozostałe […].
Pierwsza wersja wskazuje, iż państwo powinno zwalczać herezje i zabiegać o poprawność nauki kościelnej, druga – zrewidowana – mówi już o tym, że państwo nie powinno „wywyższać którejkolwiek denominacji chrześcijańskiej nad pozostałe”. Wizje skrajnie różne, a mieszczące się w jednej tradycji i matrycy wyznaniowej.
Innej istotnej rewizji dokonał Prezbiteriański Kościół USA (PCUSA) w 1903 r., choć ta nie została zaadaptowana przez wiele Kościołów prezbiteriańskich. Również polski Kościół Ewangelicko-Prezbiteriański dokonał rewizji Westminsterskiego wyznania wiary. Przyjął on m.in. poprawki Synodu Filadelfii i Nowego Jorku z 1788 r. w stosunku do rozdziału 23 oraz zachował szósty ustęp artykułu „O Kościele” (25.VI) w zmienionym brzmieniu:
Nie ma innej głowy Kościoła poza Panem Jezusem Chrystusem; żaden inny człowiek nie może być uznany za głowę Kościoła.
W pierwotnym tekście ustęp ten określał papieża mianem „tego Antychrysta, tego człowieka grzechu, tego syna zatracenia […]”. Wycofano się więc z polemicznej, reformacyjnej interpretacji zapowiadanego Antychrysta jako papieża.
Konfesja nie jest więc celem samym w sobie, księgą świętą. Jest raczej świadectwem teologicznym, definiującym daną rodzinę wyznaniową, które jednak znajduje się poniżej treści i mocy Pisma Świętego.
[1] J. Sojka, Widzialne Słowo. Sakramenty w luterańskiej „Księdze zgody”, Warszawa 2016, s. 73.
Struktura Westminsterskiego wyznania wiary
Wyznanie wiary w formie wypracowanej przez Zgromadzenie westminsterskie składa się z 33 rozdziałów. Punkt wyjścia dla Wyznania stanowi Pismo Święte (rozdział 1), jako zasada poznania. Wskazuje się więc na fundament rozważań konfesyjnych. Dalsza logika rozdziałów przebiega od wieczności do dziejów (rozdziały 2–5). Artykuły „O Bogu i o Trójcy Świętej”, „O odwiecznych zrządzeniach Boga”, „O stworzeniu” i „O opatrzności” schodzą rozważaniami do doczesności i stworzonego przez Boga świata.
Rozdziały 6–8 stanowią jądro dalszych rozważań soteriologicznych. W artykułach „O upadku człowieka, o grzechu i karze za niego”, „O przymierzu Boga z człowiekiem” i „O Chrystusie Pośredniku” przedstawiona zostaje historia zbawienia od przymierza uczynków (zawartego z Adamem) do przymierza łaski (w Chrystusie). Znajdujemy więc tam treść Ewangelii.
Kolejne artykuły (rozdziały 9–18) koncentrują się na zastosowaniu odkupienia. Mowa jest „O wolnej woli”, „O skutecznym powołaniu”, „O usprawiedliwieniu”, „O usynowieniu”, „O uświęceniu”, „O zbawiennej wierze”, „O nawróceniu ku życiu”, „O dobrych uczynkach”, „O wytrwaniu świętych” i „O pewności łaski i zbawienia”. Szczególnie w tych rozdziałach dochodzi do głosu fundament chrześcijańskiego życia, który zawiera się w darze Ducha Świętego.
W dalszej części rozważania przenoszą się na płaszczyznę praktyczną. Mowa jest „O prawie Bożym” i „O chrześcijańskiej wolności i wolności sumienia” (rozdziały 19–20), czyli o instrukcjach chrześcijańskiego życia (rola Prawa w życiu chrześcijanina oraz dana przez Boga wolność w wierze dodobrych uczynków). Kwestie praktyczne poruszają kolejne rozdziały (21–24), omawiając w artykułach „O kulcie religijnym i dniu szabatu”, „O słusznych przysięgach i ślubach”, „O władzach świeckich” oraz „O małżeństwie i rozwodzie” indywidualne i wspólnotowe aspekty życia.
Od rozdziału 25 napotykamy refleksję eklezjologiczną. Mowa jest „O Kościele” oraz „O obcowaniu świętych”. Rozdziały 27–29 omawiają najpierw sakramenty ogólnie, a potem szczegółowo Chrzest oraz Wieczerzę Pańską. Ze względu na tematykę eklezjologiczno-organizacyjną w rozdziałach 30–31 („O kościelnej dyscyplinie” i „O synodach i soborach”) można argumentować, że sakramentologia Westminsterskiego wyznania wiary ściśle wpisana jest w naukę o Kościele. Rozdziały 32–33 dotykają eschatologii, mówiąc „O stanie ludzi po śmierci i o wskrzeszeniu umarłych” oraz „O sądzie ostatecznym”.
Tak prezentuje się struktura Westminsterskiego wyznania wiary. Dokumentu, który przez wieki, aż do dzisiaj, wpływa na myślenie i życie milionów chrześcijan.
Dalsza lektura
F. Sylwestrowicz, Wstęp, w: Westminsterskie wyznanie wiary oraz Mały i Duży katechizm, Kraków 2023, s. 5–9.
The Minutes and Papers of the Westminster Assembly 1643–1652, t. 1: Introduction, red. C. Van Dixhoorn, D.F. Wright, Oxford 2012, s. 1–161.
The Confession of Faith: A Critical Text and Introduction, red. J.R. Bower, Grand Rapids 2020.
The Westminster Confession: The Confession of Faith, The Larger and Shorter Catechisms, The Directory for the Public Worship of God With Associated Historical Documents, Edinburgh 2018.